مسجد جامع یزد

مسجد جامع کبیر یزد در سال 1313 شمسی با شماره 206 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

مسجد جامع یزد

مسجد جامع کبیر یزد در سال 1313 شمسی با شماره 206 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

مسجد جامع یزد

دوستان عزیز و همراه به وبلاگ مسجد جامع یزد خوش آمدید:

با توجه به تعطیلی میهن بلاگ، وبلاگ مسجد جامع یزد از آدرس mosque.mihanblog.com به آدرس mosquee.blog.ir انتقال یافت.


با تشکر: مجتبی کارگر

آخرین نظرات
نویسندگان

۱۲ مطلب با موضوع «اطلاعات عمومی مسجد جامع» ثبت شده است

 

در قسمت آخر، به بررسی برخی از دروازه های شهر یزد، می‌پردازیم که رابطه نزدیکی با مسجد جامع یزد داشته‌اند.

در تصویر زیر موقعیت حصار دوران آل مظفر و همچنین موقعیت حصار دوران قاجار را مشاهده می‌کنید.

خطوط قرمز رنگ حصار آل مظفر و خطوط آبی رنگ حصار دوران قاجار است.

باید توجه داشته باشید که حصار دوران قاجار به صورت ناتمام رها شده است و این امر به دلیل راه‌یابی ادوات و وسایل نظامی جدید به داخل ایران است. وسایل نظامی جدید به صورت تقریبی شهرها را از حصارکشی بی نیاز ساخت و لزومی به ادامه این حصار احساس نمی‌شد، گرچه اکثر دیوار حصار را ساخته بودند، اما هیچ‌گاه به اتمام نرسید.

در زمان‌های گذشته، سیاحان و جهانگردان زیادی از یزد بازدید کرده‌اند، نگارش آن‌ها و یا عکس‌های ارزشمندی که از یزد گرفته‌اند، باعث می‌شود تا افراد علاقه‌مند به تاریخ، سندهای ارزشمندی را در اختیار داشته باشند.

عکس زیر به وسیله Otis Taylor از حصارهای شهر یزد گرفته شده است. با دقت در عکس و عناصر موجود در آن، حتی می‌توان مکان تقریبی عکاس را نیز یافت.

گنبد هشت و مناره های مسجد جامع یزد در تصویر زیر کاملاً مشخص هستند.

برج و باروی شهر یزد

 

و یا عکس زیر که به وسیله آرتور پوپ، ثبت شده است :

برج و باروی شهر یزد

 

عکس زیر قسمتی از برج و بارو را در سال‌های اخیر و بعد از مرمت نشان می‌دهد :

 

همچنین خواندن سفرنامه بعضی از افراد جهانگرد که درباره برج و بارو و حصارهای شهر یزد نگاشته‌اند نیز خالی از لطف نیست :

متن زیر بخشی از متن سفرنامه لرد کرزن است که درباره یزد و حصارهای آن نگاشته است:

«در مدخل جدید و در ارگ مرکزی که در وسط شهر، برجستگی دارد، با بنا های وسیع برخورد می‌کنیم و برج‌های بادگیر و مناره‌ها و سردر مسجد جامع، نیک، جالب توجه است.

شهر جدید، تقریباً دو میل و ربع پهنا دارد ولی چنانکه در قدیم بوده است حالا دیگر با دیوار، محصور نیست. از طرفی هم، ارگ که در مرکز شهر بوده و اکنون ویران است و یا در آنجا ساختمان کرده‌اند، هنوز دو ردیف دیوار دارد، با خندق پهن و عمیق که جلوی استحکامات خارجی واقع گردیده است.

در ارگ که ناحیه مستحکم شهر و اقامتگاه حاکم است، دیواری به ارتفاع سی تا چهل پا دیده می‌شود؛ ولی این استحکامات که با گل و خشت خام ساخته شده است، ارزش نظامی ندارد. این شهر و توابع آن، واجد کمترین وسیله دفاعی است. شهر به دو بخش تقسیم شده است؛ قدیمی و جدید، که به وسیله دیواری که دو دروازه دارد از هم جدا شده‌اند.

 

شهر قدیم با بخش جنوبی، هفت محله و سه دروازه دارد. آب را با مجاری زیرزمینی به شهر می‌آورند و می‌گویند هفتاد تا از این مجاری هست که از شیرکوه در طرف جنوب و جنوب غربی کشیده شده است. آب انبار های گنبد دار که پله های پرشیب دارد، از افتخارات یزد به شمار می‌رود؛ وگرنه، ابنیه عمومی آن، که می‌گویند شامل پنجاه مسجد و هشت مدرسه و شصت حمام عمومی است، هم از لحاظ تعداد و هم اهمیت، درخور اعتنا نیست. تنها بنا که حائز اهمیتی است، مسجد جامع است که درون ارگ واقع شده و ساختمان آن را به امیر چخماق که از سرداران تیمور بود، نسبت می‌دهند (لرد کرزن به اشتباه ساختمان مسجد جامع یزد را به امیرچخماق نسبت می‌دهد!). نمای کاشی کاری کبود و مناره های رفیع آن با آنکه خود بنا در حال ویرانی است، جالب توجه است. »

 

مرحوم جواد مجدزاده صهبا نیز، یکی از درهای این دروازه‌ها را در زمان تخریب قسمتی از این حصارها دیده است و در مقاله ای با عبارت «دروازه های نهصد و سی ساله» در مورد آن صحبت کرده است :

«... از جمله آثار مزبور، دیوارها و برج‌های ارگ دولتی و دیوانخانه است که تقریباً در وسط شهر قرار گرفته و علائم گلوله های فراوان بر روی آن‌ها دیده می‌شود ...»

و در توصیف یکی از درها می‌نویسد :

« ... این در از الوارهای بزرگی تشکیل یافته که به موازات یکدیگر قرار گرفته‌اند و دو الوار از جهت مخالف موجب اتصال آن‌ها شده است. روی در را با صفحات آهنینی پوشانیده و آن را با نقوش برجسته تیراندازان سواره و پیاده و پیل سواران مسلح زینت داده‌اند ... »

نزدیک‌ترین دروازه به مسجد جامع یزد، دروازه شاهی بوده است، این دروازه در دوران آل کاکویه ساخته شده و به دروازه قطریان معروف بوده است، اما از دوره صفویه به بعد به دروازه شاهی شهرت پیدا کرد.

دروازه شهر یزد

تصویر فوق از دروازه شاهی به ثبت رسیده است، گویا در این زمان مقداری از بناهای اطراف و متصل به آن را تخریب کرده بودند.

 

 

دروازه مهریجرد یا مهریز، نیز از اهمیت بالایی برخوردار بود، از این دروازه حتی در متون وقف نامه مدرسه رکنیه و وقف نامه مسجد امیر چخماق نیز نام برده شده است.

 

تصویر زیر توسط رابرت بایرون از دروازه مهریز، تهیه شده است :

تصویر زیر نیز به وسیله آرتور پوپ و از روی عکس رابرت بایرون رسم شده است :

 

در تصویر زیر نقوش را بهتر درک می‌کنید :

 

به گفته مرحوم مجدزاده صهبا، طرح‌ها و نقوش تزئینی موجود بر روی دروازه مهریز و دروازه حظیره، یکسان بوده‌اند و به احتمال بسیار، دروازه های دیگر نیز دارای همین نقوش بوده‌اند.

تصویر زیر چهار قطعه از آهن‌های دروازه حظیره یزد را نشان می‌دهد که از الوارها جدا شده‌اند. مشاهده می‌کنید که نقوش آن مشابه دروازه مهریز است.

دروازه حظیره

تصاویر زیر نیز توسط مرحوم «محمود مشروطه» از صفحات آهنی موجود در اداره فرهنگ تهیه شده است :

 

توضیحات

 1- لرد کرزن در سالهای 1268 و 1269 از یزد بازدید کرده است.

2- جهت شناخت بیشتر لرد کرزن و همچنین خواندن قسمتی از سفرنامه وی که درباره یزد نگاشته ، به صفحه " ایران و قضیه ایران " بروید .

3- جهت شناخت مرحوم مجدزاده صهبا به این صفحه مراجعه نمایید.

4- جهت شناخت بیشتر مرحوم محمود مشروطه به این صفحه مراجعه نمایید.

5- برای مطالعه سفرنامه جهانگردان دیگر که از یزد بازدید کرده اند ، به کتاب "یزد در سفرنامه ها" که بوسیله آقای اکبر قلمسیاه گردآوری شده، مراجعه نمایید.

6- قسمتهای قبل این مجموعه را از لینکهای زیر بخوانید :

قسمت اول / قسمت دوم / قسمت سوم / قسمت چهارم / قسمت پنجم .

 

 

 

 

 منابع
 

این منابع متعلق به تمامی قسمتهای این مطلب است که بتدریج منتشر میشود .

1-     معرفی مختصر ارگ حکومتی شهر یزد – واحد مطالعات – سازمان میراث فرهنگی – 1382

2-     از شار تا شهر – دکتر سید محسن حبیبی – انتشارات دانشگاه تهران.

3-     یادگارهای یزد – تدوین ایرج افشار – جلد دوم.

4-     مزار جوی هرهر – مظلومترین مزار یزد – تالیف حبیب مهرنیا.

5-     عکسهای اصلی  : پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی یزد .

6-     نقشه ثبتی بافت تاریخی یزد : سازمان میراث فرهنگی استان یزد.

7- هزار سال استواری - تألیف دکتر رضا ابوئی.

8- عکسهای هوایی مایل توسط آقای مهدی خبره دست تهیه شده اند.

9-نقشه ها: مرکز اسناد میراث فرهنگی یزد.

 

 

 

 

 

 

 

 حق تکثیر

امانت داری و اخلاق مداری – در هنگام استفاده از مطالب وبلاگ، ذکر منبع را فراموش نکنید.

 

 

 

 

 

 

 

۰ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۱۲ آبان ۹۰ ، ۲۰:۴۴
مجتبی کارگر

 

قسمت قبلی (چهارم) این مطلب را از لینک زیر بخوانید :

(قسمت چهارم)

 

در ادامه بررسی مکان‌ها و عناصر مهم اطراف مسجد جامع یزد، نوبت به مزار جوی هرهر می‌رسد.

 

 

مزار جوی هرهر در نقشه زیر با شماره ۵ مشخص شده است.

بهترین منبع برای شناخت این مزار و همچنین بزرگان دفن شده در آن، کتاب «مظلوم‌ترین مزار یزد، مزار جوی هرهر» تألیف حبیب مهرنیا است. در این کتاب به خوبی علت نام‌گذاری و همچنین علت اهمیت این مزار، شرح داده شده است.

 

 

حبیب مهرنیا، به جهت نام عجیب این مزار بعد از بررسی‌های فراوان به این نتیجه رسیده است که «جوی هرهر» به معنای «جوی همگانی پر آب و خروشان است»، یا به عبارتی دیگر، جویی است که متعلق به گروه و یا مجموعه خاصی نیست و همگی به آزادی می‌توانند از آن استفاده کنند.

 

 

 

 

وجود این جوی پرآب، باعث شده این نام بر روی منطقه باقی بماند، اما باید توجه داشته باشید، منظور از جوی، جوی آبی که بر روی زمین روان باشد، نیست، بلکه منظور جوی زیر زمینی است که یکی از عناصر اصلی شبکه گسترده انتقال آب در شهر یزد بوده است.

 

 

اکنون، نام جوی هرهر در محاورات عادی مردم به «جرهر» تغییر پیدا کرده است و اغلب مردم این مزار را به «جرهر» می‌شناسند.

 

 

اما باید دید اهمیت این مزار به چه دلیل است.

 

اهمیت مزار جوی هرهر به افراد سرشناس خفته در آن است که همگی از افتخارات یزد و حتی ایران به شمار می‌آیند.

 

 

از معروف‌ترین این افراد که نامش برای بسیاری از یزدیان آشناست، بانویی است معروف به «زن استاد اشرف آهنگر».

 

 

 

 

 

این بانوی گرامی در کتاب ارزشمند مفاتیح‌الجنان به عنوان یک الگو  در خواندن زیارت عاشورا معرفی شده است و در کتاب دارالسلام تألیف «حاج میرزا حسین نوری طبرسی» نیز به شرح و چگونگی عملکرد وی در خواندن زیارت عاشورا و همچنین عنایات ویژه‌ای که «امام حسین (ع)» به وی داشته‌اند، پرداخته شده است.

 

 

در صورتی که می‌خواهید نام افراد دیگر که در این مزار به خاک سپرده شده‌اند را بیابید، به کتاب ارزشمند «مظلوم‌ترین مزار یزد، مزار جوی هرهر/تألیف حبیب مهرنیا» مراجعه نمایید.

 

 

در ادامه می‌توانید عکس‌هایی از این مزار را مشاهده نمایید:

عکس هوایی زیر در سال ۱۳۸۶ از فراز این مزار برداشته شده است:

همچنین در تصویر زیر می‌توانید، تغییر و تحولات این مزار و همچنین ساختمان‌های اطراف آن را در بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۳ مشاهده نمایید.

 

(تصویر بزرگتر را ببینید / با حجم یک مگابایت )

 

 

در قسمت بعدی این مطلب به بررسی آخرین عنصر باقی‌مانده یعنی دروازه‌های شهر، خواهیم پرداخت.

 

 

 

 

 

 


 

 منابع

این منابع متعلق به تمامی قسمتهای این مطلب است که بتدریج منتشر میشود .

1-     معرفی مختصر ارگ حکومتی شهر یزد – واحد مطالعات – سازمان میراث فرهنگی – 1382

2-     از شار تا شهر – دکتر سید محسن حبیبی – انتشارات دانشگاه تهران.

3-     یادگارهای یزد – تدوین ایرج افشار – جلد دوم.

4-     مزار جوی هرهر – مظلومترین مزار یزد – تالیف حبیب مهرنیا.

5-     عکسهای اصلی  : پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی یزد .

6-     نقشه ثبتی بافت تاریخی یزد : سازمان میراث فرهنگی استان یزد.

7- هزار سال استواری - تألیف دکتر رضا ابوئی.

8- عکسهای هوایی مایل توسط آقای مهدی خبره دست تهیه شده اند.

9-نقشه ها: مرکز اسناد میراث فرهنگی یزد.

 

 

 حق تکثیر

امانت داری و اخلاق مداری – در هنگام استفاده از مطالب وبلاگ، ذکر منبع را فراموش نکنید.

 

 

 

 

 

۳ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۹ مرداد ۹۰ ، ۰۷:۲۷
مجتبی کارگر

 

در حال حاضر بهترین منبع جهت شناخت تاریخچه مسجد جامع یزد، کتاب یادگارهای یزد/تدوین ایرج افشار است که با جمع آوری متون کتاب‌های تاریخی و همچنین نقل قول از عده‌ای تاریخ نویسان، توانسته است منابع خوب و راه‌گشایی را به علاقه مندان معرفی نماید، اما باید توجه داشت که در بررسی تاریخچه مسجد جامع برخورد به موارد مبهم و سردرگم دور از انتظار نیست و این امر به دلیل تناقض در متن کتاب‌های تاریخی و یا مکتوب نشدن قسمتی از تاریخ به وجود می‌آید. بنابراین در اینجا بیشتر به مباحث معماری می‌پردازم تا مباحث تاریخی.

 

 

 


 

 

شناخت مسجد جامع قدیم (عتیق) یزد :

 

 

قبل از شروع این بحث لازم است توضیح دهم که هدف از بررسی تاریخچه مسجد اولیه، دست‌یابی به نوع معماری و بحث‌های هم محور با آن است، نه بحث تاریخ و حاکمان و ...، زیرا بررسی این موارد تسلط کامل به دوره‌های مختلف تاریخی را می‌طلبد که حقیقتاً، من از آن برخوردار نیستم، از طرف دیگر وبلاگ مسجد جامع یزد با هدف بررسی کلی مسجد، شکل گرفت و هیچ‌گاه هدفم بررسی موارد تاریخی و ریز شدن در جزئیات مربوط به تاریخ آن نبوده و نیست.

 

 

در صورتیکه مایل هستید، از دوره‌های حکومتی و تاریخی در زمان مسجد اولیه، آگاهی یابید به مقاله خانم مهندس صدیقه گلشن با عنوان «بناهای اولیه مسجد جامع کبیر یزد» رجوع کنید. این مقاله را می‌توانید با یک جستجوی ساده در اینترنت، بیابید.

 

 

مبنای بیان تاریخچه مسجد اولیه، کتاب یادگارهای یزد است و من نیز نوشته‌های ارزشمند این کتاب را با یکسری از اطلاعات محدود دیگر، در اختیار شما خواهم گذاشت.

 

مسجد اولیه که به مسجد عتیق شهرت داشته، توسط گرشاسب پایه ریزی می‌شود. ماکسیم سیرو در رساله خود درختواره خاندان آل کاکویه را ترسیم کرده است، البته باید توجه داشت درستی یا نادرستی آن، احتیاج به نظر اساتید تاریخ دارد.

 

با توجه به کتاب یادگارهای یزد و همچنین رساله ماکسیم سیرو، می‌توان نتیجه گرفت که این شخص همان گرشاسب دوم است که ماکسیم سیرو در شجره نامه خاندان آل کاکویه ذکر کرده است، زیرا در کتاب یادگارهای یزد نام گرشاسب را این‌چنین نوشته :

 

گرشاسب بن علی بن فرامرز بن علاء الدوله کالنجار (کالیجار).

 

علاءالدوله در آخر نام وی، همان گرشاسب اول است که حاکم همدان بوده است. از طرفی دیگر سال وفات گرشاسب دوم در کتاب یادگارهای یزد ۵۲۷ ذکر شده است که به سال ذکر شده در رساله ماکسیم سیرو یعنی ۵۱۳ نزدیکتر است، ضمن اینکه ماکسیم سیرو نیز سال وفات وی را تقریبی ذکر کرده است.

 

 

آل کاکویه شاخه‌ای از سرسلسله اصلی، یعنی آل‌بویه است. در زمان حکومت روشن اندیش آل‌بویه، آبادانی‌های فراوانی شد، چه در بخش معماری و چه در بخش رشد فرهنگی.

 

 

بنای این مسجد در داخل حصار شهر، یعنی در ناحیه شارستان، ساخته شده. از حصار شهر در زمان آل‌بویه اثری باقی نمانده است و تنها می‌توان حدود آن را از متن‌های تاریخی ثبت شده، بدست آورد.

 

 

تصویر زیر به صورت تقریبی حصار شهر را در زمان آل کاکویه ترسیم کرده است.

در این زمان اغلب توسعه شهر یزد به طرف شمال شرق بوده است. از آبادانی‌هایی که آل کاکویه در یزد ایجاد کردند، نمی‌توان به راحتی گذشت، از جمله ایجاد قنات‌های متعدد، مساجد، مدارس و کتابخانه‌ها.

 

 

آخرین فرد از سلسله آل کاکویه یعنی امیر فرامرز در سال ۵۳۶ از دنیا رفت، بعد از آن طی مراحلی، حکومت به دست اتابکان افتاد.

 

 

ماکسیم سیرو در رساله‌اش، از روی بقایای باقی‌مانده مسجد قدیم، شکل کلی آن را رسم کرده است، هرچند طبق مقاله مهندس گلشن، این طرح نیز دارای ایراد است، اما می‌توان با استفاده از آن، تصویری از مسجد جمعه قدیم را در ذهن ساخت.

 

 

تصویر زیر نقشه مسجد جامع قدیم است که توسط ماکسیم سیرو ترسیم شده :

اختلاف محور قبله با محور شمال ۳۳ درجه است. انحراف قبله این مسجد با محور قبله دقیق فعلی، در حدود ۲۰ درجه است، این درجه دقیقا همان اختلاف محور قبله مسجد جامع فهرج از محور اصلی است. البته بعدها در ساخت مسجد جدید توسط سید رکن‌الدین، این انحراف کمتر و به صورت تقریبی به ده درجه می‌رسد.

 

 

تصویر زیر، مدل سه بعدی است که توسط ماکسیم سیرو ترسیم شده و کمک می‌کند تا بتوانیم وضعیت مسجد قدیم را درک کنیم.

 

در قسمت بعد به بررسی بیشتر مسجد قدیم و همچنین عکس‌های موجود از آن می‌پردازیم.

 

 

 

 

 


 

 

 

توضیحات

  در قسمتهای بعدی این مطلب ،از تصاویر با کیفیت بهتر استفاده مینماییم.

در رابطه با اختلاف درجه ها نسبت به قبله در مسجد جامع یزد،تحقیق نسبتا کاملی انجام گرفته که بزودی در وبلاگ قرار خواهد گرفت.

 

 

 منابع

 یادگارهای یزد / ایرج افشار

معماری ایران در قلمرو آل بویه / میترا آزاد

 

 

 

 

 حق تکثیر

امانت داری و اخلاق مداری – در هنگام استفاده از مطالب وبلاگ، ذکر منبع را فراموش نکنید.

 

 

 

 

۴ نظر موافقین ۰ مخالفین ۰ ۲۸ تیر ۹۰ ، ۱۱:۲۷
مجتبی کارگر